शिष्यवृत्तीची थकबाकी वाढल्याने राज्य बार्टी, सारथी आणि महाज्योती अंतर्गत पीएचडी प्रवेश मर्यादित करेल

पुणे: महाराष्ट्र सरकारने आपल्या स्वायत्त संस्थांअंतर्गत पीएचडी शिष्यवृत्तीचे वितरण आरक्षित श्रेणीतील विद्यार्थ्यांना खर्च कमी करण्यासाठी मर्यादित ठेवण्याची योजना आखली आहे. या निर्णयामध्ये पुणे शहरातील डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन आणि प्रशिक्षण संस्था (बार्टी), छत्रपती शाहू महाराज संशोधन, प्रशिक्षण आणि मानव विकास संस्था (सारथी), आणि महात्मा ज्योतिबा फुले संशोधन आणि प्रशिक्षण संस्था (महाज्योती) या स्वायत्त संस्थांचा समावेश आहे. सध्या पीएचडी स्कॉलर्सना दरमहा सुमारे 42,000 रुपये मिळतात. एकाच कुटुंबातील अनेक सदस्य शिष्यवृत्तीचा लाभ घेत असल्याच्या तक्रारींनंतर पीएचडी प्रवेशासाठी कठोर पात्रता नियम आणि मर्यादा लागू करण्यात येणार असल्याचे उच्च व तंत्रशिक्षण राज्यमंत्री चंद्रकांत पाटील यांनी सांगितले. हे पाऊल महत्त्वपूर्ण थकबाकीच्या दरम्यान आले आहे, ज्यामध्ये महाज्योतीकडे प्रलंबित रु.126 कोटी आणि सारथीकडे रु. 195 कोटी पीएचडी शिष्यवृत्तीची थकबाकी समाविष्ट आहे, मुख्यत्वे निधी विलंबित झाल्यामुळे. पाटील म्हणाले की, मुख्य सचिवांच्या नेतृत्वाखालील समिती आता वितरणाचे नियमन करण्यासाठी आणि गुणवत्तेवर आधारित, सामाजिकदृष्ट्या संबंधित संशोधनाला प्राधान्य देण्यासाठी मानदंड तयार करेल. ते पुढे म्हणाले, “पुढे जाऊन, पीएचडी अभ्यासासाठी निवडलेल्या विषयांच्या उपयुक्ततेचे देखील मूल्यांकन केले जाईल आणि शिष्यवृत्ती योग्यतेनुसार दिली जाईल.” दरम्यान, या निर्णयामुळे आधीच निधी विलंबाचा फटका बसलेल्या शैक्षणिक कारकिर्दीत व्यत्यय येईल, अशी भीती विद्यार्थ्यांना वाटत होती. शनिवारी राज्य विधिमंडळाच्या हिवाळी अधिवेशनात उपमुख्यमंत्री आणि राज्याचे अर्थमंत्री अजित पवार यांनी ही घोषणा केली. माजी मंत्री आणि काँग्रेसचे आमदार डॉ. नितीन राऊत यांनी विधानसभेत हा मुद्दा उपस्थित केला होता, ज्यांनी बार्टी, सारथी आणि महाज्योतीने समर्थित विद्यार्थ्यांना शिष्यवृत्ती वितरणात झालेल्या विलंबाबाबत स्पष्टीकरण मागितले होते. या प्रश्नाला उत्तर देताना पवार म्हणाले की, शक्य तितक्या पात्र विद्यार्थ्यांना, विशेषत: सामाजिक आणि आर्थिकदृष्ट्या वंचित पार्श्वभूमीतील, ज्यांच्याकडे परदेशात शिक्षण घेण्याची क्षमता नाही अशा विद्यार्थ्यांना मदत करणे हे सरकारचे प्राधान्य आहे. पवार यांनी सरकारकडे आलेल्या तक्रारी मान्य केल्या की, काही प्रकरणांमध्ये, एकाच कुटुंबातील एकापेक्षा जास्त विद्यार्थी या योजनांतर्गत पीएचडी शिष्यवृत्तीचा लाभ घेत आहेत. ते म्हणाले की सध्या माहिती संकलित केली जात आहे आणि नमूद केले आहे की या स्वायत्त संस्थांना वाटप केलेल्या निधीपैकी निम्म्याहून अधिक निधी केवळ शिष्यवृत्ती योजनांवर खर्च केला जात आहे. या स्वायत्त संस्थांच्या वार्षिक कृती आराखड्याला मंजुरी देण्याबाबत नुकत्याच झालेल्या मंत्रिमंडळाच्या बैठकीत व्यापक चर्चा झाल्याचेही पवार यांनी सभागृहाला सांगितले. या निरीक्षणांवर भाष्य करताना पाटील म्हणाले, “परिस्थितीचा परिणाम गरजू विद्यार्थ्यांसाठी असलेल्या इतर कल्याणकारी आणि शैक्षणिक उपक्रमांसाठी निधीच्या उपलब्धतेवर होत आहे. त्यामुळे संसाधनांचे संतुलित वाटप सुनिश्चित करण्यासाठी सुधारात्मक उपाय योजले जात आहेत. अवर-मुख्य सचिवांना डॉक्टरेट शिष्यवृत्तीसाठी कठोर पात्रता निकष तयार करण्याचे काम सोपवण्यात आले आहे.“दरम्यान, नागपुरातही राज्याचे सामाजिक न्यायमंत्री संजय शिरसाट यांनी नियोजन विभागाने निधी न दिल्याने पीएचडी शिष्यवृत्तीची देयके रखडल्याचे मान्य केले. त्यांनी विधानसभेत सांगितले की, महाज्योती पीएचडीच्या विद्यार्थ्यांचे 126 कोटी रुपये थकीत आहेत, तर सारथीच्या विद्यार्थ्यांकडे 195 कोटी रुपये येणे बाकी आहे. गेल्या तीन वर्षांपासून विद्यार्थ्यांना शिष्यवृत्ती मिळण्यात अडचणी येत असल्याकडे राऊत यांनी लक्ष वेधले, त्यामुळे गेल्या आठवड्यात शुक्रवारी विधानभवनावर मोर्चा काढण्यात आला. राऊत यांनी सभागृहात सादर केलेल्या अधिकृत आकडेवारीनुसार, 2021 पासून, बार्टीने 2,185 विद्यार्थ्यांना 326 कोटी रुपयांची शिष्यवृत्ती दिली आहे, महाज्योतीने 2,779 विद्यार्थ्यांना 236 कोटी रुपये वितरित केले आहेत, ज्यामध्ये 126 कोटी रुपये प्रलंबित आहेत, तर सारथीने 2,581 कोटी रुपये बाकी असलेल्या विद्यार्थ्यांवर 327 कोटी रुपये खर्च केले आहेत. या निर्णयामुळे शैक्षणिक कारकीर्द विस्कळीत होईल अशी भीती विद्यार्थ्यांना वाटते स्वायत्त संस्थांच्या अंतर्गत पीएचडी शिष्यवृत्तीचे वितरण मर्यादित करण्याच्या सरकारच्या निर्णयामुळे संशोधन विद्वानांमध्ये चिंतेचे वातावरण निर्माण झाले आहे, जरी राज्याने वित्तीय शिस्तीचा उल्लेख केला आहे. राज्य युवा सेनेचे सहसचिव, कल्पेश यादव म्हणाले की, उपेक्षित विद्यार्थ्यांचा शैक्षणिक प्रवास हा शिष्यवृत्ती आणि फेलोशिपसारख्या समर्थन प्रणालींवर अवलंबून असतो. “दुर्दैवाने, वित्त विभागाची भूमिका पुन्हा एकदा उपेक्षित समुदायांद्वारे अर्थपूर्ण शैक्षणिक प्रगतीला परावृत्त करणारा दृष्टिकोन प्रतिबिंबित करते. निधी वाटपात जाणीवपूर्वक दुर्लक्ष करून सारथी आणि बार्टी सारख्या स्वायत्त संस्थांची भूमिका कमजोर करण्याचा जाणीवपूर्वक प्रयत्न केला जात असल्याचे दिसून येते,” ते म्हणाले. “अन्यायकारक” आणि “विद्यार्थीविरोधी” असे संबोधून अनेक विद्यार्थी समुदाय सदस्य आणि लाभार्थ्यांनी या पाऊलाचा तीव्र निषेध केला. जोपर्यंत या निर्णयाला विरोध नाही तोपर्यंत विद्यार्थी संघटनांनी सांगितले. “गेल्या दोन-तीन वर्षांपासून, शिष्यवृत्तीची देयके अनियमित आहेत. आता, थकबाकी भरण्याऐवजी, सरकार कॅपबद्दल बोलत आहे. असे वाटते की आमच्या संशोधनातून आम्हाला शिक्षा होत आहे,” सारथी अभ्यासक केशव जाधव म्हणाले. दुसरी विद्यार्थिनी, सुकेष्णी साठे म्हणाली, “पीएचडी ही लक्झरी नाही. जर शिष्यवृत्ती कमी केली किंवा मर्यादित केली तर आपल्यापैकी अनेकांना आमचे काम सोडून द्यावे लागेल.”