भविष्यातील कलाकुसर: राजस्थानचे कारागीर परंपरेनुसार कसे नवनिर्मिती करत आहेत

पुणे: राजस्थानचे फड पेंटिंग, सांगणेरी ब्लॉक प्रिंटिंग आणि बागरू प्रिंटिंगमध्ये नावीन्यपूर्ण वारशाचा समान धागा दिसून येतो. परंपरांचे नुसते जतन केले जात नाही, तर कारागीर कुटुंबांद्वारे त्यांची पुनर्कल्पना केली जाते – जे आधुनिक जीवन आणि बाजारपेठेशी जुळवून घेण्यासाठी जुन्या पद्धतींचा अवलंब करत आहेत. कोरेगाव पार्क येथील मोनालिसा कलाग्राम येथे ४ ते ८ डिसेंबर या कालावधीत लोककलांची झलक पाहायला मिळणार आहे.फड चित्रकार प्रकाश जोशी यांनी ही कला एका संरक्षित कौटुंबिक रहस्यातून प्रसिद्ध सांस्कृतिक खजिन्यात विकसित झालेली पाहिली. फड ही 10 व्या शतकातील चित्रकला शैली आहे जी महाकाव्य कथा आणि स्थानिक दंतकथांच्या जीवंत चित्रणासाठी ओळखली जाते. हे परंपरेने भिलवाडा येथील जोशी समाजातील पुरुषांपुरते मर्यादित होते.TOI शी बोलताना जोशी म्हणाले, “माझ्या वडिलांनी फॉर्म पाहावा आणि शिकला पाहिजे आणि मूलभूत गोष्टींमध्ये वैयक्तिक सर्जनशीलता जोडली पाहिजे असा आग्रह धरायचा. मोठे झाल्यावर आमच्याकडे खेळणी नव्हती – आमच्याकडे ब्रश आणि पेंट्स होते.”जोशी यांना 2009 मध्ये मोठ्या फड चित्रकलेची लघुचित्रे बनवल्याबद्दल राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला. त्याचे कार्य हे गुंतागुंतीचे आणि तपशीलाचे अद्भुत आहे. त्यांनी आणि त्यांच्या वडिलांनी चित्रशाळा स्थापन केली, ही शाळा फड चित्रकला शिकू इच्छिणाऱ्या प्रत्येकाला शिकवते.त्याचप्रमाणे, संगानेरी ब्लॉक प्रिंटिंग हे एकेकाळी पारंपारिक आकृतिबंध आणि मर्यादित ऍप्लिकेशन्सपुरते मर्यादित होते, परंतु सांगानेर-स्थित संतोष धनोपिया आणि त्यांच्या मुलाच्या प्रयत्नांनी एक उल्लेखनीय परिवर्तन पाहिले. प्रमाणिकतेशी तडजोड न करता, पाणी टंचाई आणि प्रदूषणाचा सामना करण्यासाठी उत्पादन प्रक्रिया स्वीकारण्यात आली आहे – शाश्वततेसाठी प्रामाणिक दृष्टिकोन प्रतिबिंबित करते.धानोपियाला 2004 मध्ये त्याच्या कलाकुसरीसाठी राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला तो TOI ला म्हणाला: “कपडे आधी शेणात भिजवलेले होते आणि जमिनीवर ठेवण्यापूर्वी ते धुतले जात होते जिथे माती पाणी भिजवते. त्यानंतर ते सूर्यप्रकाशित होते. पाणी-केंद्रित प्रक्रियेत बदल करण्यात आला आहे.”या कलाकाराने सांगणेरी प्रिंट्सचे ऑनलाइन ब्रँडिंग आणि प्रचार करण्यातही पुढाकार घेतला आणि ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्यासाठी नवीन मार्ग उघडले. पुढील पिढीपर्यंत ज्ञानाचे हस्तांतरण सुनिश्चित करण्यासाठी धनोपिया आणि त्यांच्या मुलाने प्रशिक्षण केंद्राची स्थापना केली. “आम्ही विद्यार्थी आणि कापडप्रेमींसाठी कार्यक्रम देखील चालवतो. आम्ही छपाई आणि सत्यतेची चाचणी कशी करावी हे शिकवतो,” ते पुढे म्हणाले.दरम्यान, लालचंद छिपा डेरावाला, ज्यांना 1999 मध्ये बागरू छपाईसाठी राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला, त्यांनी पारंपारिक हस्तकला आधुनिकीकरणात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली आहे. त्याच्या विशिष्ट लाल आणि काळ्या आकृतिबंधांसाठी ओळखला जाणारा, हा पिढ्यानपिढ्या कौटुंबिक व्यापार होता. टेक्सटाईल डिझाईनमधील पदवी असलेल्या डेरावालाच्या मुलाने आधुनिक ग्राहकांच्या अभिरुचीचे प्रतिबिंबित करणारे नवीन रंग आणि विलक्षण डिझाइनचे पॅलेट सादर केले.“आम्ही लहान असताना रंगवलेले कपडे घ्यायचो आणि ते सुकण्यासाठी लटकवायचे. जसजसे आम्ही मोठे झालो तसतसे आम्ही गरम परिस्थितीत काम करू. काळ बदलला आहे. आधुनिक सौंदर्याने ग्राहकांना आकर्षित करण्यासाठी आम्हाला अधिक रंग आणि डिझाइन्स सादर करणे देखील आवश्यक आहे,” डेरावाला म्हणाले.आंतरराष्ट्रीय फॅशन ट्रेंडशी जुळवून घेणे, गुलाबी सारख्या रंगांचा परिचय, न्यूयॉर्क फॅशन वीक सारख्या इव्हेंटमधून प्रेरणा घेणे, पॅन्टोनचे रंग अंदाज समाविष्ट करणे आणि उत्पादन श्रेणीचा विस्तार यामुळे बागरू प्रिंट्सला जागतिक परिधान उद्योगात सर्वाधिक मागणी असलेल्या कापडांपैकी एक म्हणून स्थान दिले आहे.जोशी, डेरावाला आणि धानोपिया, 30 इतर कारागिरांसह, मिरास येथे त्यांची कौशल्ये आणि उत्पादने प्रदर्शित करत आहेत, एक क्युरेट केलेले प्रदर्शन आणि शहरातील पारंपारिक भारतीय कला, हस्तकला आणि कापड यांचे बाजार.